«Άσθμα» και άσκηση

Βασίλειος Γραμμενιάτης
Παιδίατρος – Παιδοπνευμονολόγος –  Παιδοαλλεργιολόγος
Επιμελητής Α΄, Γ.Ν. Ιωαννίνων «Γ. Χατζηκώστα»

H σύνδεση της άσκησης και της δυσκολίας στην αναπνοή είναι γνωστή εδώ και εκατοντάδες χρόνια και μάλιστα περιεγράφηκε στα πλαίσια του άσθματος. Στην πραγματικότητα η άσκηση μπορεί να είναι εκλυτικός παράγοντας για του άσθματος, αλλά μπορεί να προκαλέσει δυσκολία στην αναπνοή χωρίς υποκείμενο άσθμα -βρογχοσύσπαση επαγόμενη στην άσκηση (exercise induced bronchoconstriction, EIB).

O ορισμός της είναι οξεία, παροδική και αναστρέψιμη στένωση των αεραγωγών που συμβαίνει κατά τη διάρκεια ή μετά από άσκηση, ανεξάρτητα από την ύπαρξη υποκείμενου άσθματος.

Η μέγιστη πτώση της FEV1 συμβαίνει στα 5-10 λεπτά μετά την άσκηση και χρειάζονται 15-60 λεπτά για την ανάκαμψη της FEV1 περίπου στην αρχική τιμή προ άσκησης. Συχνά στα παιδιά τα συμπτώματα εμφανίζονται ακόμα και στη διάρκεια της άσκησης (‘breakthrough’ βρογχοσύσπαση).

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες για το μηχανισμό της βρογχοσύσπασης στην άσκηση, με επικρατέστερη της θεωρία της υπερωσμοτικότητας, καθώς και άλλες όπως η επιθηλιακή βλάβη, η νευρογενής, η ουδετεροφιλική και η ατοπική φλεγμονή. Η θερμική θεωρία παίζει ίσως μικρότερο ρόλο στην παιδική ηλικία.

Η ΕΙΒ συναντάται στο 7-20% του γενικού πληθυσμού, στο 40-50% των ασθενών με αλλεργική ρινίτιδα, ως το 90% των ασθματικών ασθενών και ως το 55% των αθλητών. Η παρουσία ατοπίας αυξάνει σημαντικά την προδιάθεση για εμφάνιση ΕΙΒ.

Υπάρχουν αθλήματα χαμηλού κινδύνου, με ασκήσεις μικρής διάρκεια έντασης (τένις, καράτε, πυγμαχία), μέτριου κινδύνου, χωρίς ανάγκη για συνεχή άσκηση (ποδόσφαιρο, μπάσκετ, βόλεϋ) και αθλήματα υψηλού κινδύνου (σκι, αθλήματα σε πάγο, κολύμβηση, δρόμοι μεγάλων αποστάσεων).

Τυπικά συμπτώματα μπορεί να είναι συσφυγκτικό άλγος στο στήθος, συριγμός, βήχας, δύσπνοια ενώ άτυπα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν μειωμένη απόδοση, αυξημένη κόπωση, κοιλιακό άλγος/κεφαλαλγία. Κάποιες φορές η περιγραφή μπορεί να είναι σχετικά ασαφής.

Η διαφορική διάγνωση φαίνεται στον πίνακα 1.

Η διάγνωση στηρίζεται στη λεπτομερή λήψη του ιστορικού και στη διενέργεια άμεσων και έμμεσων δοκιμασιών. Οι άμεσες δοκιμασίες περιλαμβάνουν τη δοκιμασία μεταχολίνης και ισταμίνης και οι έμμεσες τις δοκιμασίες μανιτόλης, υπέρτονου διάλυματος 4.5%, άσκησης, εκούσιου ευκαπνικού υπεραερισμού (EVH) και μονοφωσφορικής αδενοσίνης. Οι τελευταίες (έμμεσες) είναι πιο ειδικές σε ενεργό άσθμα. Μερικές φορές χρειάζεται συνδυασμός περισσότερων από μία δοκιμασίες.

Η αντιμετώπιση περιλαμβάνει φαρμακευτικά και μη φαρμακευτικά μέτρα. Το φάρμακο εκλογής είναι οι β2 αγωνιστές βραχείας δράσης (σαλβουταμόλη). Έχουν άμεση έναρξη και προστατεύουν για 4-6 ώρες. Από την άλλη η συχνή χρήση τους προκαλεί ανοχή με μείωση της διάρκειας προστασίας. Έτσι αν η χρήση τους είναι συχνή τότε απαιτείται η χρήση εισπνεόμενων κορτικοειδών. Τα εισπνεόμενα κορτικοειδή χρειάζονται 3-4 εβδομάδες για να φτάσουν στη μέγιστη επίδραση τους. Η μοντελουκάστη αποτελεί 2ης γραμμής φάρμακο.

Τα μη φαρμακευτικά μέτρα περιλαμβάνουν: αποφυγή άσκησης σε δυσμενές περιβάλλον (ρύπων, ψυχρού αέρα, ψηλή συγκέντρωση αεροαλλεργιογόνων, σκόνης κτλ), προθέρμανση 10-15 λεπτά πριν την άσκηση και περίοδο χαλάρωσης (ως 50% των παιδιών παρουσιάζουν μία ‘ανθεκτική’ περίοδο για 1-3 ώρες), χρήση μάσκας/κασκόλ, αναπνοής από τη μύτη και έλεγχο συμπαραγόντων (αλλεργική ρινίτιδα, παχυσαρκία).

Η άσκηση μπορεί να είναι «ευεργετική» για το αναπνευστικό σύστημα. Η συστηματική άσκηση θα μπορούσε σε κάποιο βαθμό να βελτιώσει την ικανότητα άσκησης και την ποιότητα ζωής, να μειώσει τα συμπτώματα του άσματος, να μειώσει την υπεραπαντητικότητα των αεραγωγών και τον κίνδυνο των εξάρσεων και της ΕΙΒ.

Συμπερασματικά η επαγόμενη από την άσκηση βρογχοσύσπαση  είναι συχνή, ακόμα και σε ασθενείς χωρίς ιστορικό βρογχικού άσθματος. Η διάγνωση κάποιες φορές μπορεί να είναι πολύπλοκη. Τα παιδιά θα πρέπει να ενθαρρύνονται να ασκούνται, διαλέγοντας καταρχήν κάποια άσκηση που τους αρέσει. Η αντιμετώπιση μπορεί να περιλαμβάνει εξίσου φαρμακευτικά και μη φαρμακευτικά μέτρα.

Πίνακας 1. Διαφορική διάγνωση