ΑΥΞΗΣΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ: ΕΧΕΙ ΕΠΗΡΕΑΣΕΙ ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΖΩΗΣ;

Τρίγκα Μ.

Παιδίατρος–Παιδοαλλεργιολόγος, Δ/ντρια ΕΣΥ, Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Πατρών

Τα αλλεργικά νοσήματα όπως το βρογχικό άσθμα, η αλλεργική ρινίτιδα, η ατοπική δερματίτιδα και η τροφική αλλεργία έχουν σημειώσει ραγδαία αύξηση στη συχνότητα εμφάνισής τους από τη δεκαετία του 1960  μέχρι σήμερα, ιδιαίτερα στις αναπτυγμένες χώρες, με τον ‘Δυτικού’ τύπου τρόπο ζωής.

Το αποτέλεσμα είναι σημαντική νοσηρότητα με αρνητική επίδραση στην ποιότητα ζωής των ασθενών, τεράστιο κόστος για τα συστήματα υγείας, ενώ μερικές φορές καταλήγουν με απειλητικά για τη ζωή συμπτώματα ή ακόμα και θάνατο. Η συχνότητα του άσθματος σε παιδιά σχολικής ηλικίας αγγίζει το 20% στη Βόρεια Ευρώπη, ΗΠΑ και Αυστραλία, ενώ της ατοπικής δερματίτιδας το 10-20%. Στη χώρα μας η συχνότητα της τροφικής αλλεργίας βρέθηκε 5,2%, παρόμοια με αυτήν άλλων Ευρωπαϊκών χωρών, σε παιδιά έως 3 ετών από την πόλη της Πάτρας και την ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Ελλάδας, που γεννήθηκαν κατά τα έτη 2009-2011.
Η δραματική αύξηση της συχνότητας των αλλεργικών νοσημάτων συνέβη μέσα σε λίγες δεκαετίες, πολύ μικρό χρονικό διάστημα για να εξηγηθεί από αλλαγές στο γονιδίωμα.  Ως εκ τούτου και επειδή τα αλλεργικά νοσήματα είναι πολύ συχνά στις ανεπτυγμένες, ‘Δυτικού’ τύπου χώρες, θεωρείται ότι ευθύνονται  παράγοντες που σχετίζονται με αλλαγές στον τρόπο ζωής και στο περιβάλλον.

Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες που έχουν ιδιαίτερα συσχετιστεί με την «επιδημία» της αλλεργίας είναι η μειωμένη έκθεση σε μικρόβια, αποτέλεσμα της αστικοποίησης και της βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης και υγιεινής, η σύγχρονη επεξεργασμένη διατροφή και η κλιματική αλλαγή.

Οι αλλεργίες είναι αντιδράσεις υπερευαισθησίας που διαμεσολαβούνται από το ανοσοποιητικό μας σύστημα. Συγκεκριμένα, αυτό «παρεξηγεί» και αναγνωρίζει ως επιβλαβείς, ουσίες (αλλεργιογόνα) στις οποίες φυσιολογικά θα έπρεπε να εμφανίζει ανοχή. Έτσι, επιστρατεύει βλαπτικούς μηχανισμούς φλεγμονής  για να τις αντιμετωπίσει , οδηγώντας  στην εκδήλωση ήπιων ή σοβαρότερων συμπτωμάτων. Το ανθρώπινο σώμα είναι αποικισμένο με πληθώρα,  συμβιωτικών μικροοργανισμών, οι οποίοι δεν προκαλούν λοιμώξεις αλλά αντίθετα,  συμμετέχουν ενεργά στη διαδικασία της φυσιολογικής διαμόρφωσης  και ωρίμανσης του ανοσοποιητικού συστήματος και στην ανάπτυξη ανοχής στα  περιβαλλοντικά αλλεργιογόνα. Οι συμβιωτικοί μικροοργανισμοί ανευρίσκονται κυρίως στο γαστρεντερικό σωλήνα, το ουρογεννητικό σύστημα, το δέρμα, και την αναπνευστική οδό. Αποτελούν ένα ακόμη «όργανο» που ενορχηστρώνει τη φυσιολογική λειτουργία των ανοσολογικών μηχανισμών και συνεπώς προστατεύει από παρεκκλίσεις όπως οι αλλεργίες. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο,  η σύσταση του ενδογενούς μας  μικροβιώματος έχει αλλάξει και  έχει ελαττωθεί σημαντικά ο αριθμός και η ποικιλία του στους ανθρώπους των αναπτυγμένων χωρών. Σε αυτό έχει συμβάλλει ο σύγχρονος τρόπος διαβίωσης και η μειωμένη έκθεση στο περιβάλλον  στα πρώιμα στάδια της ζωής που δρουν καθοριστικά στον αποικισμό μας από αυτά τα προστατευτικά μικρόβια.

Ξεκινώντας από τη διαδικασία της γέννησής μας, η  ευρέως προτιμώμενη επιλογή της καισαρικής τομής αποστερεί το νεογνό από την έκθεση στη φυσιολογική χλωρίδα του κόλπου της μητέρας και μειώνει σημαντικά το φυσιολογικό αποικισμό. Ακολούθως, ο άνθρωπος μεγαλώνει, συνήθως σε αστικές περιοχές μακριά από τη φύση και τα στοιχεία της, σε ένα περιβάλλον ολοένα μειούμενης βιοποικιλότητας, τόσο σε επίπεδο μακρο-οργανισμών (φυτά, ζώα) όσο και μικροοργανισμών. Μικρόβια με τα οποία παλαιότερα ο ανθρώπινος οργανισμός βρισκόταν σε καθημερινή επαφή  και μέσω του πόσιμου νερού και της τροφής (άμεσα προερχόμενων από τη φύση) εκλείπουν από το σύγχρονο «Δυτικό» περιβάλλον. Ως αποτέλεσμα, διαταράσσονται η ζωτική επικοινωνία μεταξύ ανθρώπινου – περιβαλλοντικού DNA, που διαμεσολαβείται από τα μικρόβια αυτά, που εκπαιδεύουν το ανοσοποιητικό σύστημα να μην αντιδρά με συμπτώματα φλεγμονής έναντι των περιβαλλοντικών αλλεργιογόνων.

Στο πλαίσιο   της αστικοποίησης , ο σύγχρονος άνθρωπος έχει περιορίσει και την επαφή του με τα ζώα και άρα τα μικρόβια που αυτά φέρουν. Μελέτες δείχνουν ότι παιδιά που μεγαλώνουν με κατοικίδια ζώα έχουν μειωμένο κίνδυνο ανάπτυξης αλλεργιών , πιθανότατα λόγω αυτής της πρώιμης επαφής με μικρόβια-εκπαιδευτές του ανοσοποιητικού συστήματος. Αντίστοιχη αρχή διέπει και τις ανθρώπινες επαφές . Έχει παρατηρηθεί μία αντιστρόφως ανάλογη σχέση μεταξύ του αριθμού των μελών της οικογένειας και του κινδύνου εμφάνισης αλλεργίας. Ταυτόχρονα , στο βωμό της αποφυγής λοιμώξεων , ο σύγχρονος άνθρωπος υιοθετεί  όσο το δυνατόν πιο αποστειρωμένες συνθήκες διαβίωσης. Μεταχειρίζεται δίχως φειδώ αντισηπτικά μέσα και αντιβιοτικά. Έτσι προάγεται η «αδράνεια» του ανοσοποιητικού συστήματος και η ανεπαρκής ωρίμανσή του. Αυτό υποστηρίζει η σύγχρονη «θεωρία της υγιεινής», η επικρατέστερη μέχρι στιγμής θεωρία ερμηνείας της αύξησης των αλλεργικών νοσημάτων.

Επιπρόσθετοι παράγοντες φαίνεται να είναι η αλλαγή των διατροφικών μας συνηθειών και η ανεπαρκής σωματική άσκηση. Η  κατανάλωση φρέσκων φρούτων και λαχανικών , αφενός προάγουν την άμεση επαφή με μικρόβια της επιφανείας τους , αφετέρου  παρέχουν αντιοξειδωτικές ουσίες, ευεργετικές στη λειτουργία των αμυντικών μας μηχανισμών. Η σωματική άσκηση φαίνεται ότι καταστέλλει μηχανισμούς φλεγμονής και συνεπώς αλλεργίες. Η  σύγχρονη καθιστική ζωή αποστερεί  αυτή την ασπίδα προστασίας.

Επιπρόσθετα, η ατμοσφαιρική ρύπανση και η κλιματική  αλλαγή συμβάλλουν στο πρόβλημα. Αυξημένα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα  και άλλων ενώσεων θείου και αζώτου στην ατμόσφαιρα συμμετέχουν στους μηχανισμούς φλεγμονής των βλεννογόνων και σχετίζονται με αύξηση της αλλεργιογονικής ικανότητας διαφόρων αλλεργιογόνων (πχ γύρη). Παράλληλα, η κλιματική αλλαγή που με τις υψηλότερες θερμοκρασίες,  τους ηπιότερους  χειμώνες τα ακραία καιρικά φαινόμενα (πχ τυφώνες), έχει επιφέρει πρωιμότερη έναρξη και  παρατεταμένη διάρκεια ανθοφορίας που ευθύνονται για  αυξημένα επίπεδα και  διασπορά γύρεων στην ατμόσφαιρα , βασικό υπεύθυνο για αλλεργίες όπως το άσθμα και η αλλεργική ρινίτιδα. Πρέπει να τονισθεί ότι μιλώντας για ατμοσφαιρική ρύπανση, εννοούμε και την ενδοοικιακή ρύπανση όπως καπνό τσιγάρου, τζάκια, σόμπες ξύλου και υγραερίου και ενδοοικιακή υγρασία (μούχλα).

Όλα τα στοιχεία που αναφέρονται παραπάνω για τη συσχέτιση της αλλαγής του τρόπου ζωής και  της εκδήλωσης αλλεργιών αντλούνται από τεράστιο αριθμό ποικίλου τύπου μελετών. Πρέπει να τονισθεί ότι η τεράστια προσπάθεια της έρευνας για την κατανόηση των αιτίων  της αύξησης των αλλεργιών στοχεύει στην ανεύρεση τρόπων πρόληψης.  Πιθανότατα η επιστροφή σε ένα πιο φυσικό τρόπο ζωής, η προστασία του περιβάλλοντος, η κατανόηση των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής, θα συμβάλλουν στη μείωση της συχνότητας  των αλλεργικών νοσημάτων, που ταλαιπωρούν τόσο πολύ στη σημερινή εποχή.

Σύγχρονες περιβαλλοντικές αλλαγές που συμβάλλουν στην αύξηση της συχνότητας των αλλεργικών νοσημάτων